Ýerli wagt bilen 20-nji ýanwarda Waşingtonda sowuk ýel öwüsýärdi, ýöne Birleşen Ştatlarda syýasy joşgun öň görlüp-eşidilmedik derejede ýokarydy.Donald Tramphökmünde wezipä girişdiBirleşen Ştatlaryň 47-nji PrezidentiKapitoliýiň Rotondasynda.Bu taryhy pursat dünýäniň ünsüni özüne çekdi, syýasy tupanyň merkezi ýaly hereket edip, Birleşen Ştatlaryň we hatda dünýäniň syýasy keşbini gozgady.
Uly dabara: Häkimiýetiň dabaraly geçişi
Şol gün Waşington şäheri berk gorag astyndady, berk berkidilen gala meňzeýärdi. Ýollar ýapyldy, metro girişleri ýapyldy we açylyş dabarasynyň esasy meýdançasyny 48 kilometrlik haýat gurşap aldy.Trampyň saýlaw kampaniýasynyň nyşanlary bilen bezelen eşikleri geýen köp sanly goldawçylary her ýerden geldiler. Olaryň gözleri garaşyş we höwes bilen ýalpyldady. Syýasatçylar, işewür magnatlar we köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri hem ýygnandylar. Dabarada “Tesla” kompaniýasynyň baş direktory Elon Mask, “Amazon” kompaniýasynyň esaslandyryjysy Jeff Bezos we “Meta” kompaniýasynyň baş direktory Mark Zuckerberg ýaly tehnologiýa magnatlary hem gatnaşdylar.
ABŞ-nyň Ýokary kazyýetiniň baş kazysy Jon Robertsiň ýolbaşçylygynda Tramp dabaraly ýagdaýda wezipä girişmek üçin kasam etdi.Her bir bogun onuň gaýdyp gelmegini we dünýä tutanýerliligini yglan edýän ýalydy.Soňra saýlanan wise-prezident Wans hem kasam kabul etdi.
Syýasat meýilnamasy: Amerikanyň ugry üçin täze meýilnama
Içerki ykdysady syýasatlar
Salgytlaryň azaldylmagy we kadalaşdyryjy edaralaryň ýeňilleşdirilmegi
Tramp uly möçberli salgyt kemeldilmeleriniň we kadalaşdyryjy edaralaryň ýeňilleşdirilmeginiň ykdysady ösüşiň "jadyly açarlary"dygyna berk ynanýar. Ol korporatiw girdeji salgydyny has-da azaltmagy, işewürleriň Birleşen Ştatlarda guşlar ýaly galmagyny, olaryň innowasiýalaryny we giňeliş güýjüni höweslendirmegi meýilleşdirýär.
Infrastruktura gurluşygy
Tramp infrastruktura maýa goýumlaryny artdyrmagy, awtoýollary, köprüleri we howa menzillerini gurmagy wada berdi. Ol munuň arkaly köp sanly iş orunlaryny döretmegi umyt edýär. Gurluşyk işçilerinden inženerlere, çig mal üpjün edijilerinden ulag işgärlerine çenli her kim bu gurluşyk tolkunynda mümkinçilikleri tapyp biler, şeýdip halkyň ýaşaýyş derejesini ýokarlandyryp, ABŞ-nyň ykdysadyýetiniň hereketlendiriji güýjüni ýene-de gürläp biler.
Tramp öz açylyş çykyşynda milli energiýa adatdan daşary ýagdaý yglan etdi we däp bolan energiýanyň ulanylyşyny artdyrmak, Baýdeniň administrasiýasynyň "Ýaşyl täze ylalaşygyny" bes etmek, ABŞ-nyň däp bolan awtoulag senagatyny halas etmek üçin elektrik ulaglary üçin ýeňillikli syýasaty ýatyrmak, strategik gory doldurmak we ABŞ-nyň energiýasyny dünýäniň dürli ýurtlaryna eksport etmek maksady bilen çykyş etdi.
Immigrasiýa syýasaty
Serhet gözegçiligi güýçlendirildi
Tramp ABŞ-Meksika serhet diwarynyň gurluşygyny täzeden başlatmaga söz berýär. Ol bikanun immigrantlary amerikan jemgyýeti üçin "howp" hasaplaýar, olaryň ýerli ýaşaýjylardan iş mümkinçiliklerini elinden alandygyny we jenaýat ýaly howpsuzlyk meselelerini döredip biljekdigine ynanýar. Çikagoda "ABŞ-nyň taryhyndaky iň uly deportasiýa operasiýasynyň" ilkinji ädimi bolan giň gerimli immigrasiýa reýdini geçirmek meýilleşdirilýär we hatda milli adatdan daşary ýagdaý yglan edip, bikanun immigrantlary zor bilen yzyna gaýtarmak üçin harby güýçleri ulanyp biler.
Doglanyş hukugy boýunça raýatlygyň ýatyrylmagy
Tramp şeýle hem Birleşen Ştatlarda "dogum hukugy boýunça raýatlygy" ýatyrmagy maksat edinýär. Şeýle-de bolsa, bu çäre konstitusiýa üýtgetmesini üýtgetmek ýaly çylşyrymly kanuny proseduralar bilen ýüzbe-ýüz bolýar.
Daşary syýasat
NATO gatnaşyklarynyň sazlanmagy
Trampyň NATO-a bolan garaýşy berk bolmagynda galýar. Ol Birleşen Ştatlaryň NATO-da goranmak çykdajylarynyň aşa köp bölegini öz üstüne alandygyna ynanýar. Geljekde ol ýewropaly ýaranlardan özleriniň JIÖ-niň 2% maksadyna ýetmek üçin goranmak çykdajylaryny artdyrmagyny has berk talap edip biler. Bu, şübhesiz, ABŞ-Ýewropa gatnaşyklaryna täze üýtgeýjileri getirer.
Halkara söwda goragy
Tramp daşary syýasatynda söwda proteksionizmine hemişe eýerýär we onuň "Daşarky Girdeji Gullugyny" döretmek baradaky başlangyçlary we Demirgazyk Amerikanyň Erkin Söwda Ylalaşygyna (NAFTA) bolan garaýşy köp adamyň ünsüni özüne çekdi.
Tramp daşary ýurtlardan import edilýän önümlere goşmaça salgytlary girizmek maksady bilen "Daşarky Girdeji Gullugyny" döretjekdigini öňe sürdi. Ol ABŞ bazarynyň köp sanly arzan import edilen harytlar bilen doldurylandygyna we munuň ýerli senagat pudaklaryna uly täsir ýetirendigine ynanýar. Mysal üçin, arzan bahalary sebäpli köp sanly hytaý fotowoltaik önümleri ABŞ-na girdi, bu bolsa ABŞ-daky ýerli fotowoltaik kärhanalaryny ýaşamak krizisine saldy, sargytlar azalýar we işçileriň yzygiderli işden çykarylýar. Tramp goşmaça salgytlary girizmek arkaly import edilen önümleriň bahalarynyň ýokarlandyrylyp, sarp edijileri ýerli harytlara isleg bildirmäge mejbur edip, ýerli senagatlaryň dikeldilmegine kömek edip biljekdigine umyt edýär.
Tramp NAFTA-dan hemişe nägile bolup geldi. Ylalaşyk 1994-nji ýylda güýje gireninden bäri, ABŞ-nyň, Kanadanyň we Meksikanyň arasyndaky söwda has erkinleşdi, ýöne ol munuň ABŞ-da önümçilik iş orunlarynyň ýitmegine getirendigine ynanýar. Köp amerikan kärhanalary çykdajylary azaltmak üçin öz zawodlaryny Meksika göçürdiler. Mysal üçin, dokma senagatynda köp sanly iş orunlary degişlilikde geçirildi. Şol bir wagtyň özünde, ABŞ-nyň Kanada we Meksika bilen söwda defisiti giňeldi we oba hojalyk we önümçilik önümleriniň importynda we eksportynda deňsizlik bar. Şonuň üçin Tramp bazara giriş we zähmet standartlary ýaly maddalara üýtgetmeleri talap edip, NAFTA-ny täzeden ara alyp maslahatlaşmagy mümkin. Gepleşikler başa barmasa, onuň yza çekilmegi ähtimal, bu bolsa Demirgazyk Amerikada we hatda dünýäde söwda görnüşine uly täsir eder.
Ýakyn Gündogar syýasatyny sazlamak
Tramp Ýakyn Gündogardaky käbir harby çaknyşyklardan goşunlaryny çekip, daşary ýurtlardaky harby goşulyşmalary azaldyp biler, ýöne ol şeýle hem ABŞ-nyň Ýakyn Gündogardaky esasy bähbitlerini, mysal üçin nebit serişdeleriniň durnukly üpjünçiligini üpjün etmek üçin terrorçylyk howplaryna garşy berk pozisiýa eýelär. Mundan başga-da, ol öz açylyş dabarasynda eden çykyşynda Panama hökümetiniň berk garşylygyna duçar bolan Panama kanalynyň gözegçiligini yzyna aljakdygyny yglan etdi.
Kynçylyklaryň artmagy: Öňde duran ýolda tikenler
Içerki syýasy bölünişikler
Iki partiýaly gapma-garşylyklaryň güýçlenmegi
Demokratik partiýa Trampyň syýasatyna duşmançylykly garaýar. Immigrasiýa syýasatyna gelende, Demokratik partiýa Trampyň berk çärelerini gumanizm ruhuny bozmakda we ABŞ-nyň köp medeniýetli jemgyýetine zyýan ýetirmekde aýyplaýar. Saglygy goraýyş reformasy babatda Tramp Obamacare kanunynyň ýatyrylmagyny goldaýar, Demokratik partiýa bolsa ony ähli güýji bilen goraýar. Iki partiýanyň arasyndaky çynlakaý pikir alyşmalar Kongresde degişli meselelerde dawa-jenjele sebäp bolup biler.
Jemgyýetçilik düşünjeleriniň çaknyşyklary
Trampyň ABŞ hökümetiniň diňe iki jynsy, erkek we aýal jynsyny ykrar etjekdigini yglan etmegi ýaly syýasatlar, köpdürlüligi we goşulyşmagy maksat edinýän amerikan jemgyýetindäki käbir toparlaryň pikirlerine ters gelýär, bu bolsa jemgyýetçilik derejesinde jedelleri we gapma-garşylyklary döredip biler.
Halkara basyşlary
Ýaranlar bilen dartgynly gatnaşyklar
Amerikanyň ýaranlary Trampyň syýasaty barada aladalanmalara we näbelliliklere doludur. Onuň söwda goragçylygy we NATO-a garşy berk garaýyşy ýewropaly ýaranlaryň nägileligine sebäp bolup, ABŞ-Ýewropa gatnaşyklaryna täsir edip biler.
Halkara hyzmatdaşlygyna päsgelçilik
Howanyň üýtgemegi we global jemgyýetçilik saglygy ýaly global meseleleri çözmekde Trampyň izolýasiýa meýilleri ABŞ bilen halkara jemgyýetçiliginiň arasyndaky hyzmatdaşlykda bölünişiklere sebäp bolup biler. Mysal üçin, ol wezipä girişen ilkinji gününde ABŞ-nyň Pariž ylalaşygyndan çykmagy baradaky permana gol çekdi, bu karar halkara jemgyýetçiligi tarapyndan giňden tankyt edildi.
Trampyň wezipä başlamagy Amerikanyň syýasatynda uly öwrülişik nokadydyr. Onuň ABŞ-ny "Amerikany ýene-de beýik etmäge" ýolbaşçylyk edip biljekdigi amerikan halkynyň garaşýan zady we bütin dünýäniň ünsüniň merkezinde. ABŞ indiki dört ýylda nähili barar? Geliň, garaşyp göreliň.
Ýerleşdirilen wagty: 2025-nji ýylyň 21-nji ýanwary
